محمد حسن خان اعتماد السلطنه
464
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
اتابك تا زمان كشته شدن ناصر الدين شاه صدراعظم بود و از مجموع اخبار مربوط به كشتن شاه برمىآيد كه يا او در اين كار دست داشته و يا از اين پيشآمد اطلاع داشته و مأمور به سكوت بوده است . پس از كشته شدن ناصر الدين شاه طهران را حفظ كرد و مظفر الدين شاه را به تخت نشانيد و باز صدراعظم شد . در سال 1314 از اين سمت معزول و به قم تبعيد گشت . دو سال بعد دوباره به صدارت منصوب شد ( 16 ربيع الاول 1316 ) و تا 22 جمادى الاخرى 1321 در اين مقام بود و چون تبليغات بسيار بر عليه او شد و حتى او را تكفير نموده بودند از ايران به شرق اقصى و از آنجا به مكه سفر نمود و تا ربيع الاول 1325 در سفر بود و اروپا و خاور دور و آمريكا را سياحت نمود « 1 » . تا اينكه محمد على شاه او را احضار كرد و به صدارت منصوب نمود ( 20 ربيع الاول 1325 ) . در اين دوره اتابك مىخواست با مشروطهخواهان بسازد و نسبة با امانت حكومت كرد ، اما سياست دو رقيب بههم نزديك شده بود ، و در همان روز تقسيم ايران بنابر معاهدهء 31 اوت 1907 او را از ميان برداشتند ( 21 رجب 1325 ه . ق . ) . در اين روز امين السلطان به مجلس رفته بود و مجلس تا اوايل شب طول كشيد و در تاريكى كه امين السلطان دست به دست سيد عبد الله بهبهانى از مجلس خارج مىشد دم در مجلس او را با تير زدند . در عامل قتل اختلاف است . محمد على شاه و تقىزاده هردو را نوشتهاند ولى سخن اول معتبرتر مىنمايد و در افواه شايع شد كه عباس آقا نامى آذربايجانى او را كشته و خود نيز انتحار كرده است . « 2 » از معاصرين اتابك محمد حسن خان اعتماد السلطنه و ميرزا على خان امين الدوله اشاراتى مفيد به زندگى اتابك و خانوادهء او دارند . ( روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه و خاطرات سياسى ميرزا على خان امين الدوله ) . اما هردو بر مبناى مخالفت است . خان ملك ساسانى هم در جلد دوم سياستگران دورهء قاجار شرححال اتابك را نوشته اما بر مبناى نوشتههاى اعتماد السلطنه عموى مادرش و امين الدولهء مزبور . حاج مخبر السلطنه در خاطرات و خطرات و مهدى بامداد هم در كتاب شرححال رجال ايران شرح زندگانى اتابك را نوشتهاند . « 3 »
--> ( 1 ) - شرح اين مسافرت را حاج مهديقلى خان مخبر السلطنه كه در آن سفر همراه و مصاحب امين السلطان بود نوشته و به نام « سفرنامهء تشرف به مكهء معظمه از طريق چين - ژاپن - آمريكا » چاپ شده است . ( تهران ، 1324 ش . ) ( 2 ) - درين باب نوشتههاى متعدد و عقايد متضادى نشر شده است . مهمتر از همه مقالهء دكتر جواد شيخ الاسلامى در مجلهء سخن ، سال 15 ( 4 / 1343 ) صفحات 1338 - 1149 و اشاره به آن در راهنماى كتاب سال 6 ( 1342 ) صفحات 380 - 386 و پاسخ سيد حسن تقىزاده به اوست . همان مجله سال 16 ( 5 / 1344 ) صفحات 43 - 48 و در مقالات تقىزاده ، جلد دوم تجديد چاپ شده است . ( 3 ) - در سرگذشت امين السلطان نوشتههاى زيادى هست و از آن جمله كتابى است مستقل به نام « زندگى سياسى اتابك اعظم » تأليف مهراب اميرى ( تهران ، 1346 ) .